Stone Age Tools of the Mongolian Altay: Four New Paleolithic Sites of Khoton Nuur Basin
Keywords:
Ugii lake, Paleoenvironment, Paleoclimate, Younger Dryas, Lithic productionAbstract
This article identifies stone tool artifacts discovered at the Biluut Petroglyph Complex in the Khoton nuur (Lake) glacier basin located within Altai Tavan Bogd National Park in Tsengel soum, Bayan–Ulgii aimag. The first stone artifact in this area was found in 2010 on flat terrain between the two high hills known as Dalan Türgen Khos Tolgoi on the eastern side of Khoton Lake. Later, in 2011, 2012, and 2017, researchers from a Mongolian–American joint archaeological expedition discovered four new Paleolithic sites around and on the complex’s prominent hills: Dalan Türgen Khos Tolgoi (Biluut 1 and 2), Artsat Mountain (Biluut 3), and Tsuurkhai Mountain. Collected artifacts were classified and analyzed by type, and studies were conducted on stone knapping techniques and preservation conditions. By comparing these with similar findings from other regions of Mongolia, the researchers examined cultural connections, distribution patterns, and preliminarily determined their chronological framework.
In addition to tens of thousands of remarkable rock art images found on the metagraywacke bedrock panels of Dalan Türgen, Artsat, and Tsuurkhai mountains, the discovery of significant stone tool assemblages highlights the great importance of this region for understanding the prehistory of Central Asia. Stone tool production in the Khoton Lake basin is preliminarily attributed to the terminal Middle Paleolithic. Primary knapping techniques include radial core reduction, single–platform and parallel flaking methods, Levallois cores, and crescent–shaped flakes. The tools consist of side–scrapers, denticulated tools, bifaces, retouched flakes, Levallois points, awl–like pointed tools, blades, and flakes. The assemblage is characterized by hundreds of medium–sized flakes, many showing radial flaking scars, as well as segment–shaped flakes and blade–like microtools. Additionally, a small number of tools representing the Upper Paleolithic—such as scrapers, borers, blades, and bladelets—were also identified.
Монгол Алтайн чулуун зэвсэг: Хотон нуурын хөндийн палеолитын шинэ дурсгалууд
Хураангуй. Энэ өгүүлэлд Баян–Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын нутаг Алтай Таван Богдын байгалийн цогцолбор газарт орших Хотон нуурын хөндийн хадны зургийн гайхамшигт дурсгалыг хадгалж, судалгааны эргэлтэд Билүүтийн хадны зургийн цогцолбор хэмээн нэрлэгдсэн сүрлэг уулсын хаяа бэл, энгэр налуугаас илэрсэн чулуун зэвсгийн олдвор хэрэглэгдэхүүнийг тодорхойлон нийтэлж байна. Хотон нуурын хөндийд орших Далан Түргэний хос толгойн хоорондох дэвсэг газраас 2010 онд анхны чулуун зэвсгийн олдворыг олсон ба 2011, 2017 онд Монгол–Америкийн хамтарсан археологийн экспедицийн судлаачид Далан Түргэний хос толгой (Билүүт 1 ба 2), Арцат уул (Билүүт 3), Цуурхай уулын ойр орчмоос дөрвөн бууц илрүүлсэн юм. Тэдгээрээс түүвэрлэн цуглуулсан олдворуудыг төрөлжүүлэн ангилан ялгаж, тодорхойлон, чулуун зэвсэг цуулалтын арга барил, хадгалалтын нөхцөл байдалд дүн шинжилгээ хийж бусад газраас илэрч олдсон ижил төрлийн дурсгалуудтай харьцуулах замаар соёлын хэлхээ холбоо, тархалтыг тандан судлах, түүнд түшиглэн он цагийн хамаарлын асуудлыг урьдчилсан байдлаар тогтоосон судалгааны үр дүнг энэхүү бүтээлд танилцуулсан юм. Хотон нуурыг арлан тогтсон Далан Түргэний хос толгой, Арцат, Цуурхай уулын занарлаг хаднаа хадны зургийн хэдэн мянган гайхамшигт дурсгалтай байхын сацуу чулуун зэвсгийн томоохон дурсгалууд олдож байгаа нь тухайн бүс нутгийн эртний түүхийн судалгаанд маш чухал ач холбогдолтой. Хотон нуурын хөндийн чулуун зэвсгийн үйлдвэрлэлийг бид урьдчилсан байдлаар дунд палеолитын төгсгөл шатанд холбогдуулан авч үзлээ. Хотон нуурын хөндийн дунд палеолитын үйлдвэрлэлийн анхдагч цуулалт нь радиаль цуулалтын зарчимт үлдэц, цохилтын нэг талбайт, зэрэгцээ цуулалтын зарчимт хөндлөн үлдэц, леваллуагийн үлдэц, хавирган цуулдсаар, багаж зэвсгүүд нь хянгар, шүдлэг иртэй зэвсэг, бифас, холтослуур, левалуагийн үзүүр мэс, хатгуур хэлбэрийн ирт зэвсэг, иртэй залтас, цуулдасны үйлдвэрлэл нь дундаж хэмжээтэй залтас, тэр дундаа радиаль цуулалтын ормыг хадгалсан олон залтас, сегментэн цуулдас, ялтсан залтсаар илэрхийлэгдэж байна. Мөн түүнчлэн дээд палеолитын чулуун зэвсгийн үйлдвэрлэлийг илэрхийлэх хусуур, цоолтуур, ялтсан цуулдас, иртэй ялтас, ялтас цөөн тоотой бий.
Түлхүүр үг: Монгол Алтай, дунд палеолит, дээд палеолит, чулуун зэвсэг, чулуун зэвсгийн үйлдвэрлэл, Хотон нуур, Билүүтийн хадны зургийн цогцолбор
117
References
Bertran P., Jaubert J., Olive M., Sitlivy V., Tsogtbaatar B. The Palaeolithic Site of Mojl'tyn–Am (Harhorin, Мongolie): Thirty Years after A. P. Okladnikov. Paleoekologiya pleistotsena i kul’turyi kamennogo veka Severnoi Azii i sopredel’nyikh territorii, Novosibirsk, 1998. Т. 1. С. 210–226.
Derevianko A.P. Tri global’nie migratsyi cheloveka v Eurasia. Novosibirsk: Izd–vo IAET SO RAN 2025. Т. VII: Rasselenie denisovtsev v Tsentral’noi Azii. [Three Global Human Migrations in Eurasia. Vol. VII: The Dispersal of Denisovans in Central Asia] 1144 p.
Derevianko A.P., Gao Sin, Olsen J., Rybin E.P. “Paleolithic of Dzungaria (Xinjiang, Northwest China) based on materials from the Luotoshi site. Archaeology, Etnology and Anthropology of Eurasia № 4 (52), (2012): 2–18. https://doi.org/10.1016/j.aeae.2013.04.002
Derevianko A.P., Kandyba A. V., Petrin V.T. Paleolithic of Orkhon. Novosibirsk: 2010. 384 p.
Derevianko A.P., Olsen J., Tseveendorj D., Krivohsapkin A. I., Petrin V.T., Brantingham P.D. “Mnogosloinaya peshernaya stoyanka Tsgaan agui v Gobiskom Altae (Mongolia).” Archaeology, Etnology and Anthropology of Eurasia № 1 (1), (2000): 23–36.
Derevianko A.P., Markin S.V. Mustye Gornogo Altaya (po materialam peshery im. Okladnikova). Novosibirsk: Nauka 1992.
Derevianko A.P., Markin S.V., Zykin V.S. “Peshera Chagyrskay – novay stoyanka srednego paleolita na Altae.” Problemy arkeologii, etnografii i antropologii Sibiri i sopredel’nyh territorii Т. XIV (2008): 52–55.
Derevianko A.P., Markin S.V., Shunkov M.V. “The Sibiryachikha Facies of the Middle Paleolithic of the Altai.” Archaeology, Etnology and Anthropology of Eurasia № 1 (53), (2013): 89–103. https://doi.org/10.1016/j.aeae.2013.07.008
Derevianko A.P., Markin S.V., Zykin V.S., Zykina V.S., Zazhigin V.S., Sizikova A.O., Solotchina E.P., Smolyzninova L.G., Antipova A.S. “Chagyrskaya Cave:A Middle Paleolithic Site In The Altai.” Archaeology Ethnology and Anthropology of Eurasia № 1 (41), (2013): 2–27. https://doi.org/10.1016/j.aeae.2013.07.002
Derevianko A.P., Markin S.V., Kulik N.A. Kolobova K.A. Rybin E.P. “Eksplutatsiya kamennogo syr’ya v kompleksah Chagyrskoi peshery (Gornyi Altai).” Teoariya i praktika arkeologicheskih issledovanii №2 (12) (2015): 18–28.
Derevianko A.P.,Nikolaev S.V., Petrin V.T. Geologiya, stratigrafiya, paleogeografiya paleolita Yujnogo Khangaya. Novosibirsk: Izd–vo IAET SO RAN: (1992) 87 p.
Derevianko A.P.,Nikolaev S.V., Petrin V.T. Stratigrafiya i paleogeografiya paleoliticheskikh pamyatnikov Khangay.” Altaica. № 4 (1994): 69–71.
Derevianko A.P., Petrin V.T. “Kompleks kamennoi industrii s Yujnogo fasa Mongolskogo Altaya.” Arkeologiya, etnografiya i antropologiya Mongolii. Novosibirsk: Nauka (1987):5–27.
Derevianko A.P., Petrin V.T. “Stratigrafiya paleolita Yujnogo Khangaya (Mongolia).” Khronostratigrafiya paleolita Severnoi, Tsentral’noi, Vostochnoi Azii i Ameriki: Doklady Mejdunarodnogo simpoziuma. Novosibirsk (1990): 161–173.
Derevianko A.P., Petrin V.T., Rybin E.P., Chaevalkov L.M. Paleoliticheskie kompleksy stratifitsirovannoi chasti stoyanki Kara–Bom. Novosibirsk: Izd–vo IAET SO RAN 1998. 279 p.
Derevianko A.P., Shunkov M.V. “Industriya s listovidnymi bifasami v srednem paleolite Gornogo Altaya.” Archaeology Ethnology and Anthropology of Eurasia № 1. (2002): 16–42.
Fitzhugh W., Kortum R. Rock Art and Archeology: Investigating Ritual Landscape in the Mongolian Altai. Field Report. Smithsonian Institution. Washington, 2012.
Fitzhugh W., Kortum R. Rock Art and Archeology: Investigating Ritual Landscape in the Mongolian Altai. Field Report. Smithsonian Institution. Washington, 2012.
Fitzhugh W., Kortum R., Bayarsaikhan J., Cole D., Houle J–L., Tserendagva Ya. Ritual Landscape: Rock Art and Archeology in the Mongolian Altay. International Polar Institute Press, 2024. 447 p.
I Son Buk. “Rashaan khadnii maltlaga sudalgaanii ur dun.” Studia Archaeologica Tomus XXXVII. Fasc. 2, (2025): 17–29.
Khatsenovich A.M., Rybin E.P., Olsen J.W., Gunchinsuren B., Bazargur D., Marchenko D.V., Klementiev A.M., Kogai S.A., Shelepaev R.A., Popov A. Yu., Kravtsova A.S., Shevchenko T.A. Khronostratigraficheskie issledovaniya srednego paleolita na pamyatnike Orkhon–1 (Tsentral’naya Mongolia) Problemy arkeologii, etnografii i antropologii Sibiri i sopredel’nyh territorii Тоm XXIV, (2018): 174–178.
Khatsenovich A.M., Rybin E.P., Bazargur D., Tserendagva Ya., Marchenko D.V., Gunchinsuren B., Olsen J.W., Derevianko A.P. “Goviin Altain dund paleolitiin ue.” Studia Archaeologica Tomus XLI. Fasc. 1, (2022): 17–29.
Khatsenovich, A.M., Rybin, E.P., Zotkina, L.V., Gunchinsuren, B., Bolorbat, T., Odsuren, D., Olsen, J.W., Shelepaev, R.A., Popov, A.Y., 2017. “New evidence for Paleolithic human behavior in Mongolia: the Kharganyn Gol 5 site.” Quaternary International. 442 (2016): 78–94. DOI: https://doi.org/10.1016/j.quaint.2016.10.013
Khatsenovich A.M., Vishnevskaya I.A., Bazargur D., Volvakh A.O., Klementiev A.M., Ge J., Zhilich S.V., Marchenko D.V., Okuneva T.G., Kogai S.A., Gunchinsuren B., Rybin E.P., Olsen J.W., and Derevianko A.P. “Late Pleistocene Paleoenvironments and Episodic Human Occupations in the Orkhon Valley of Central Mongolia.” Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia 49/2 (2021): 3–22. DOI: https://doi.org/10.17746/1563–0110.2021.49.2.003–022
Khatsenovich A.M., Rybin E.P., Tserendagva Ya., Bazargur D., Margad–Erdene G., Marchenko D.V., Gunchinsuren B., Olsen J.W., Derevianko A.P. “The Middle Paleolithic of Tsagaan Agui Cave in the Gobi Altai region of Mongolia and its Siberian and Central Asian links.” Archaeological Research in Asia. Vol. 35, 100462 (2023). DOI: https://doi.org/10.1016/j.ara.2023.100462
Kortum R., Batsaikhan Z., Edelkhan, Gambrell J. “Another new complex in the Altai mountains, Bayan Ulgii aimag Mongolia: Biluut 1, 2 and 3.” International Newsletter on Rock Art (INORA). № 41, (2005): 7–14.
Kozlikin M.B. “Rannyaya stadiya srednego paleolita Altaya: novye dannie.” Vestnik NGU Т. 18, № 3 (2019): 45–52. https://doi.org/10.25205/1818-7919-2019-18-3-45-52
Krivoshapkin A.I., Shalagina A.V., Pavlenok K.K., Pavlenok G.D., Shnaider S.V. “Ogranki skolov kak indicator ispol’zovaniya levalluazskih metodov rashshepleniya v srednepaleoliticheskih industriyah peshery Strashnoi.” Mejdistsiplirovannoe izuchenie arkeologii Zapadnoi Sibiri i Altaya: tezisy dokladov otchetnoi sessii Vyp. 2 (2016): 25–27.
Li F., Kuhn S.L., Chen F., Wang Y., Southon J., Peng F., Shan,M., Wang C., Ge J., Wang X., Yun T., Gao X. “The easternmost Middle Paleolithic (Mousterian) from Jinsitai cave, north China.” Journal of Human Evolution Vol. 114, (2018): 76–84. https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2017.10.004
Okladnikov A.P. Paleolit Tsentral’moi Azii. Moiltyn am. Novosibirsk: Nauka 1981, 460 p.
Olsen John W., Khatsenovich Arina M., Rybin Evgeny P., Bazargur Dashzeveg, Tserendagva Yadmaa, Klementiev Alexei M., Marchenko Daria V., Gunchinsuren Byambaa, Derevianko Anatoly P. “The significance of Tsagaan Agui in Mongolian Paleolithic Archaeology.” Studia Archaeologica T. XLVII. (2025): 6–22. https://doi.org/10.5564/sa.v47i1.4340
Postnov A.V. “K probleme tekhnologicheskoi «odnorodnosti» raznovozrastnykh paleoliticheskikh kompleksov Ust’ Kanskoi peshery.” Sovremennyie problemy arkeologii Rossii T. 1 (2006): 137–139.
Prirodnaya sreda i chelovek v paleolite Gornogo Altaya. Novosibirsk., 2003. 448 p.
Rybin E.P., Kolobova K.A. “The Middle Palaeolithic of Altai: Variability and Evolution.” Stratumplus: Archaeology and Cultural Anthropology № 1, (2009): 33–78.
Rybin E.P., Kandyba A.V., Khatsenovhich A.M., Slavinskii V.S. “Variabel’nost’ i khronostratigrafiya levalluazskoi tekhnologii v srednem i rannem verkhnem paleolite Mongolii.” Vestnik NGU Tom 14, Vol. 3 (2015): 37–48.
Shunkov M.V. Must’erskie pamyamniki mejgornyh kotlovin Tsentral’nogo Altaya. Novosibirsk: Nauka, 1990. p. 160.
Shunkov M.V., Kozlikin M.B., Mikhienko V.A. “Srednepaleoliticheskii kompleks iz yujnoi galerei Denisovoi peshery: novie materialyi.” Problemy arkeologii, etnografii i antropologii Sibiri i sopredel’nyh territorii Тоm XXVI (2020): 322–329.
Tserendagva Ya. “Newly discovered paleolithic site at Godon Gol of Mongolian Altay: Stone tool assemblages, correlation, and chronology.” Altaistics, Turcology, Mongolistics, International Scientific Journal № 1, Nur–Sultan, (2021): 7–23. https://doi.org/10.53042/ATAM/vol1_issue1_A1
Tserendagva Ya., Kortum R. Mongol Amerikyn khamtarsan arkheologiin ekspeditsiin Bayan–Ulgii aimgiin Buyant, Tolbo, Tsengel sumyn nutagt khiisen khadny zurgiin sudalgaanii ajlyn tailan. Ulaanbaatar, 2006.
Tserendagva Ya., Kortum R., Jargalsaikhan B. “Khoton nuuryn khundii deh khadny zurgyn sudalgaa” ekspeditsiin 2015 ony kheeriin shinjilgeenii ajlyn tailan. Ulaanbaatar, 2016. SHUA–iin Arkheologiin khureelengiin gar bichmeliin san.
Tserendagva Ya., Kortum R., Jargalsaikhan B. “Khoton nuuryn khundii deh khadny zurgyn sudalgaa” ekspeditsiin 2017 onii kheeriin shinjilgeenii ajliin tailan. Ulaanbaatar, 2018. SHUA–iin Arkheologiin khureelengiin gar bichmeliin san.
Tserendagva Ya., Dalantai S. “Nen ertnii khunii ul muriig Altai Tavan Bogdoos khaikh tsogts sudalgaa” tusliin 2019 onii kheeriin shinjilgeenii tailan. Ulaanbaatar, 2020. SHUA–iin Arkheologiin khureelengiin gar bichmeliin san.
Tserendagva Ya., Dalantai S. “Nen ertnii khunii ul muriig Altai Tavan Bogdoos khaikh tsogts sudalgaa” tusliin 2020 onii kheeriin shinjilgeenii tailan. Ulaanbaatar, 2021. SHUA–iin Arkheologiin khureelengiin gar bichmeliin san.
Yi Ts., Van Yi., He Ts., Fen Yi., Li Yi., Li V. “Shinjaan–Uiguryn Tsimunai gatsaany Tungtyangdung dursgalt gazar.” Kaogu №7 (2018): 723–734 (In Chinese).
Zenin A.N., Uliyanov V.A. “Stratigraficheskie issledovania v peshere Strashnaya.” Problemy arkeologii, etnografii i antropologii Sibiri i sopredel’nyh territorii Т. XIII. Novosibirsk, (2007): 105–109.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Yadmaa Tserendagva, Baatar Jargalsaikhan, Richard Kortum, William Fitzhugh
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
Copyright on any research article in the Studia archeologica is retained by the author(s).
The authors grant the Studia archeologica license to publish the article and identify itself as the original publisher.
Articles in the Studia archeologica are Open Access articles published under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License - CC BY NC.
This license permits use, distribution and reproduction in any medium, provided the original work is properly cited.
