The Origin and Structural Development of the Mongolian Word Tsaas (Paper)

Abstract

1. The Mongolian word цаас “paper” does not belong to the same word family as цагаан “white” and цас “snow”, despite what is commonly stated by Mongolian scholars. In other words, the word цаас is not originally of Mongolian origin.
2. It originates from Chinese, passing through Sogdian and Persian, then through Ancient Turkic and Ancient Uighur, before eventually entering the Mongolian language. In other words, its path follows: Chinese > Sogdian → Persian kāghaz > Ancient Turkic qaγaz (> Mongolian цаас) ~ Ancient Uighur kegde (> Mongolian хэгд) in two ways.
3. When Ancient Turkic qaγaz “paper” entered Mongolian, the final consonant -z changed in two ways: one became -r (< -z) through rhotacism, while the other became -s (< -z) due to sound substitution, as Mongolian lacks word-final -z. This phenomenon resulted in two distinct branches within the Mongolic languages : the S-dialects and the R-dialects of the word čaγasun.
4. As for the reconstruction of the Ancient Mongolian form, it was most likely *čāγassun ~ *čāγarsun (< Ancient Turkic *kāγaz) based on linguistic evidence, including Sogdian and Persian words that feature a long vowel in the first syllable. In other words, the Written Mongolian čaγasun had a long vowel in the first syllable, as in čāγasun, and not in the second syllable, as in *čaγāsun.
5. On the other hand, it can be concluded that the word qaγudasun (хуудас) “sheet of paper; page” is of Mongolian origin, as it consists of a word family including хуу “off”, хуул- “vt. peel off, skin” (> хуулдас > хуудас), and хуур- “vi. come off, be taken off”, as well as a series of adverbs such as хага “apart”, хуга “off, apart”, and хуу “off”.

Монгол хэлний цаас (paper) гэдэг үгийн Гарал, бүтцийн хувьсал хөгжил

Хураангуй:
1. Монгол хэлний цаас (paper) гэдэг үг нь монгол хэлний уугуул үг биш, угтаа хятад гаралтай үг мөн. Тус үг нь согд хэл болон перс хэлээр дамжин монгол хэлэнд хоёр өөр замаар, өөрөөр хэлбэл a. эртний түрэг хэлний A: kaγaz хэлбэрээс цаас, b. эртний уйгур хэлний B: kegde хэлбэрээс хэгд гэсэн хэлбэрээр тус тус хувьсан иржээ.
2. Эртний түрэг хэлнээс XIII зуунаас өмнөх үеийн эртний монгол хэлэнд орохдоо a. үгийн эхний гийгүүлэгч *k- > č-ийн тагнайшил, b. үгийн төгсгөлийн [-z] авианы хувьсал, c. монгол хэлний нэрээс нэр үг бүтээх -sun дагаврыг араас нь залгах гэх зэрэг гурван янзын авиа болон хэлбэрийн өөрчлөлт орсон байна.
3. Ялангуяа A: kaγaz хэлбэрээс үгийн төгсгөлийн [-z] авиа нь нэг бол [-s], эсвэл [-r] гэсэн хоёр янзаар хувьссан байдлаас эртний монгол хэлний хэлбэрийг *čāγassun болон *čāγarsun гэж таамагласан болно.
4. Эхний *čāγassun хэлбэрээс гийгүүлэгчийн нийлэмж нь *-ss- > -ls- > -s- зэргээр хувьссан байдлаас -S- хэлбэрт аялгуу, бас сүүлчийн *čāγarsun хэлбэрээс *-rs- > -rs- зэргээр хөгжсөн байдлаас -R- хэлбэрт аялгуу болон хоёр хуваагдан хөгжсөн бололтой. Үүнийг монгол төрөл хэлний төв аялгуу болон хойд зүгийн аялгуу гэж тус тус нэрлэв. Тийм учраас Mo. *čaγalsun ~ *čaγarsun гэж -l- ~ -r- хоёр гийгүүлэгч сэлгэсэн хэрэг огт биш гэж үзэв.
5. B: kegde хэлбэр нь эртний уйгур хэлнээс эртний монгол хэлээр дамжин дундад үеийн монгол хэлэнд орж ирсэн бөгөөд тэр нь одоогийн бао-ань, дуншаан, канжя зэрэг гурван хэлэнд бүрэн хадгалагджээ. Үүнийг монгол төрөл хэлний өмнө зүгийн аялгуу гэж нэрлэв. Харин одоо үеийн монгол хэлэнд энэхүү үг хэрэглэгдэхээ байчхаад, бараг мартагдсан үг болсон байна.
6. Харин хуудас (sheet of paper; page) гэдэг үгийн тухайд энэ нь гаднын харь үг биш, монгол хэлний жинхэнэ уугуул үг мөн хэмээн дүгнэсэн болно.

Түлхүүр үгс: монгол бичгийн хэл čaγasun, эртний түрэг хэл qaγaz, эртний уйгур хэл kegde, тагнайшил ба ротацизм, монгол төрөл хэлнүүд дэх -S- хэлбэрт аялгуу ба -R- хэлбэрт аялгуу, монгол бичгийн хэл qaγudasun