Mongolian Language and Literature Studies
published by the Institute of Language and Literature, Mongolian Academy of Sciences.
Institute of Language and Literature, Mongolian Academy of Sciences
Copyright on any research article in the Mongolian language and literature studies is retained by the author(s). The authors grant the Mongolian language and literature studies a license to publish the article and identify itself as the original publisher. Articles in the Mongolian language and literature studies are Open Access articles published under a Creative Commons Attribution 4.0 International License CC BY.
The Three Consonants of Three Mongolian Scripts
Mongolians have created and used different scripts at different historical periods. They are continuously studied and analyzed by domestic and foreign scholars. Although many scripts have been studied individually, there is no comparative study of the three Mongolian scripts, namely soyombo, horizontal quadratic and vagindra. This paper aims to analyze the writing of the three consonants n, ng, and ñ in the three Mongolian scripts, and to highlight the situation in which the two consonants n and ng alternated in the appropriate system during the development of the phonetics of the Mongolian language, as well as the new philological phenomenon of the nasalization of the consonant n marked in these three Mongolian scripts. Гурван монгол үсгийн гурван гийгүүлэгч (Соёмбо, хэвтээ дөрвөлжин, вагиндра үсгийн жишээгээр) Хураангуй: Монголчууд түүхийн урт удаан цаг хугацааны туршид олон зүйл үсэг бичгийг зохион хэрэглэж ирсэн баялаг уламжлалтай ард түмэн. Тэдгээрийг дотоод гадаадын эрдэмтэд тасралтгүй судлан шинжилсээр байгаа билээ. Олон үсэг бичгийн тус тусын судалгаа харьцангуй сайн хийгдсэн боловч соёмбо, хэвтээ дөрвөлжин, вагиндра гэх гурван монгол бичгийн үсэг зүйг харьцуулан судалсан судалгаа хараахан гараагүй гэж болно. Тус өгүүлэлд n, ng, ñ гэх гурван гийгүүлэгч үсгийг гурван монгол бичигт тэмдэглэсэн байдлыг шинжлэх, улмаар, n, ng хоёр гийгүүлэгч монгол хэлний авианы хөгжлийн явцад хоорондоо зохих тогтолцоонд харилцан солигдож байгаа байдал, жич гурван монгол үсгээр тагнайшсан n гийгүүлэгчийг тэмдэглэсэн шинэ үсэг зүйн үзэгдлийг онцлон тодорхойлохыг зорив. Түлхүүр үгс: Соёмбо, хэвтээ дөрвөлжин, вагиндра, монгол үсэг, n, ng, ñ гурван гийгүүлэгч
Copyright (c) 2025 Alinzul https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
A Study of the Quantitative Analysis of Parts of Speech in the Educational Book of Mongolian Language
We created electronic database by collecting Mongolian language textbooks for elementary school which were published within the framework of the Mongolian language program implemented in the field of education in Mongolia. Then based on it, the total number of words, syllables and letters of the textbook was recorded using language processing programs that were combined with the manual marking method. We aimed to present the results of the research, which was classified by parts of speech and the frequency with this article. For the accomplishment of this objective, we compared and processed textbooks for grades 1-5, and explained the results of data-based research that can be used as a guide for specialized researchers. Our purpose is clarifying the importance of studying the language of Mongolian textbook for elementary school which provide mother tongue education with a scientific basis from the aspect of computation. Монгол хэлний сурах бичгийн цахим санд суурилсан үгийн аймгийн бүртгэл судалгаа (Ерөнхий боловсролын сургуулийн I-V анги) Хураангуй: Монгол улсын боловсролын салбарт мөрдөгдөж байгаа монгол хэлний хөтөлбөрийн хүрээнд бага ангийн монгол хэлний сурах бичгүүдийг цуглуулан цахим сан бүрдүүлэх ажлыг гүйцэтгэж, түүндээ тулгуурлан хэл боловсруулалтын программуудыг гараар тэмдэглэгээ хийх аргатай хослуулан, сурах бичгийн нийт үгийг үгийн аймгаар ангилж, давтамжийг тооцоолсон судалгааны үр дүнгээ энэхүү өгүүллээр танилцуулахыг зорив. Бид энэхүү зорилтынхоо хүрээнд 1-5-р ангийн монгол хэлний сурах бичгүүдийг харьцуулан үзэж, боловсруулалт хийж, тусгай мэргэжлийн судлаачдад гарын авлага болгон ашиглах боломжтой тоо баримтад суурилсан судалгааны үр дүнг тайлбарлан өгүүллээ. Энэ нь эх хэлний боловсролыг олгодог бага ангийн монгол хэлний сурах бичгийн хэлийг тооцооллын үүднээс шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр судлахын ач холбогдлыг тодруулахад чиглэсэн билээ. Түлхүүр үгс: сурах бичиг, цахим сан, өгөгдөл, үгийн аймаг, давтамж
Copyright (c) 2025 Batbyamba Tuvdendorj https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
The Current Status of the Khalkh Dialect, and its Subdialects of Mongolian Language
For over 100 years, Mongolian and Mongolist scholars studying the khalkha dialect of the Mongolian language itself have classified and named its subdialects differently. These variations are linked to numerous linguistic and non-linguistic factors, such as ethnic origin, historical development, migration patterns, the evolution of local dialects, national borders, political ideologies, and the advancement of dialectology. Furthermore, as any language or dialect undergoes continuous evolution, changes and transformations are always ongoing. Therefore, classifying and dividing languages and dialects is not a one-time task for a single individual; it's an ongoing process that requires periodic re-evaluation and updates. Forty to seventy years have passed since scholars from the Institute of Language and Literature of the Mongolian Academy of Sciences actively conducted research expeditions between the 1950s and 1980s. Since then, continuous population migration has occurred. It's also important to note that very few people today maintain their dialects in their pure form. Within the scope of the "Research on Mongolian Language Dialects" foundational research project, carried out by the Institute of Language and Literature of the Mongolian Academy of Sciences from 2022 to 2024, I have summarized and presented the findings of my research on the current state of the khalkha dialect. Within the Khalkha dialect of Mongolian there are four recognized subdialects. These subdialects share common territory and ethnic origin, but are distinguished by their specific phonological, morphological, and lexical features. Nevertheless, they retain the overall characteristics of the Khalkha dialect and the general features of the Mongolic language as a whole, and they conform to the norms of the standard written language. In addition, there exists an intercurrent Buriad–Khalkha dialect. This variety developed among communities where one group was ethnically Khalkha and the other consisted of Mongolized Evenki (Khamnigan). Having coexisted in the same locality for an extended period, the latter assimilated to the speech, customs, and material culture of the Buriad, while at the same time adopting features from both dialects. Furthermore, eleven branches of subdialects are identified. These generally correspond to subdivisions within the ethnic community based on clan, locality, or historical background, and they exhibit relatively minor but distinctive linguistic traits. However, they still preserve the overall characteristics of central, western, and eastern Khalkha, as well as the intermediate Buriad-Khalkha dialect, while maintaining the shared features of the Khalkha dialect area as a whole. Монгол хэлний халх аялгуу, түүний аман ба салбар аман аялгуунуудын өнөөгийн байдал Хураангуй. Эрдэмтэн судлаачид монгол хэлний халх аялгууг 100 гаруй жил судлахдаа түүний доторх аман болон салбар аман аялгуунуудыг өөр өөрөөр нэрлэж, ангилж, иржээ. Тэдгээр нь хэлэлцэгчдийн угсаа гарал, түүхэн замнал, нүүдэл суурьшил, нутгийн аялгууны хөгжил хувьсал, улс орны хил хязгаар, нутаг орны байршил, улс төрийн үзэл баримтлал, нутгийн аялгуу судлалын ухааны хөгжил гэх мэт хэлний ба хэлний бус олон хүчин зүйлтэй холбоотой юм. Түүнээс гадна аливаа хэл, аялгуу бол тасралтгүй хувьсан хөгжиж байдаг учраас аливаа хувиралт өөрчлөлт байнга үргэлжилсээр байдаг. Иймээс аялгуунуудыг ангилан хуваах ажил бол нэг удаа, нэг хүн хийгээд орхих ажил биш, тодорхой хугацаанд дахин дахин судалж, шинэчилж байх хэрэгтэй ажил юм. ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн эрдэмтэн судлаачид 1950-1980-аад онд хээрийн шинжилгээний ангиудаар олон удаа явж, идэвхтэй судалж байсан тэр үеэс хойш өдгөө 40-70 жил өнгөрчээ. 1990-ээд оноос хойш ард иргэд амьдрах газраа чөлөөтэй сонгох эрхтэй болсон учир шилжилт хөдөлгөөн тасралтгүй өрнөсөөр байна. Өдгөө нутгийн аялгуугaa цэврээр хадгалж буй хүмүүс нэн цөөрснийг ч тэмдэглэх хэрэгтэй. ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс 2022-2024 онд хэрэгжүүлсэн “Монгол хэлний нутгийн аялгууны судалгаа” сэдэвт суурь судалгааны төслийн ажлын хүрээнд миний бие халх аялгууны өнөөгийн байдлыг судалсан судалгааныхаа үр дүнг товчоолон толилуулъя. Монгол хэлний халх нутгийн аялгуун дотор: Улаанбаатарын халх, төв халх (төв халх, өвөрхангайн халх, говийн халх), баруун халх (өрнөд халх, элжигин халх, сартуул), зүүн халх (дорнод халх, дарьганга, халхажсан өвөр монгол), халх-буриадын завсрын (цонгоол, хамниган) хэмээх таван аман аялгуу байна. Түлхүүр үгс: аялгуу, аман аялгуу, салбар аман аялгуу; халх, Улаанбаатарын халх, төв халх (төв халх, өвөрхангайн халх, говийн халх), баруун халх (өрнөд халх, элжигин халх, сартуул), зүүн халх (дорнод халх, дарьганга, халхажсан өвөр монгол), халх-буриадын завсрын (цонгоол, хамниган)
Copyright (c) 2025 Batzaya Gerelt-Od https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Antonymic Definition Study of Word "Tos" (Oil) in Mongolian
The Mongolian word "тос" means oil, a substance culturally and practically important in Mongolian life—from food to ritual. This study explores its antonymic or contrastive relationships with seemingly unrelated nouns: ус (water), тоос (dust), торго (silk), and цус (blood), each representing a different element or metaphorical field. While "тос" doesn't have direct antonyms in the strictest lexical sense, it stands in semantic and metaphorical opposition to several Mongolian words based on texture, purity, ritual function, and symbolic value. These antonymic relationships deepen our understanding of how Mongolian categorizes and contrasts key substances in both everyday life and cosmology. Монгол хэлний тос хэмээх үгийн эсрэгцэх харьцааг судлах тухай асуудалд Хураангуй: Монгол хэл бол олон зуун жилээр мал маллаж, амьдралын баян туршлага цуглуулж, түүнийгээ хэл, соёлдоо баттай дархлан шингээж үлдээж чадсан нүүдэлчдийн хэл бөгөөд энэ нь нүүдэлчдийн хэлний гол цөм үндсийг бүрдүүлж байдаг билээ. Нэг сэдэвт судалгааны ажлын хүрээнд монгол хэлний эсрэгцэх харьцаа, түүний дотор хэвшмэл хэллэг, сүегэр нэгжийн эсрэгцэх харьцааг тусгайлан судалж эрдэм шинжилгээний өгүүллүүд бичиж байгаа бөгөөд энэ удаагийн өгүүлэлд монгол хэлний ‘тос’ хэмээх үг, түүний хэлэхүйн эсрэгцэх харьцаа заах хэв шинжийг монгол хэлний зүйр цэцэн үг хэллэгийн жишээгээр хэл соёл, танин мэдэхүй, танихуйн үүднээс товч тайлбарлахыг хичээв. Эдгээр монгол хэлний сүегэр нэгж нь үгийн сангийн утгаар эсрэгцэхээс гадна тухайн хэлний соёл, танин мэдэхүйтэй холбогдон, бусад улс үндэстний сэтгэлгээнээс онцлог ялгаатай болохыг монгол хэлний баримтаар үзүүлэхийг оролдов. Түлхүүр үгс: Сүегэр нэгж, хэвшмэл хэлц, тогтвортой хэллэг, эсрэг утгат үг, хэллэг, эсрэгцэл, эсрэг утгат харьцаа, эсрэг утгат хэв шинж, хос ёсны онол, тос, ус, тоос, торго, цус, сүү гэх мэт.
Copyright (c) 2025 Bat-Irdeedui Jantsan, Ge Li https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
The Current Status of the Üzümchin Subdialect of Mongolian Language
The research project entitled “Research on Local Dialects of the Mongolian Language” was conducted at the Department of Linguistics, Institute of Linguistics, Mongolian Academy of Sciences, between 2022 and 2024. The project aimed to document and analyze regional varieties of the Mongolian language through fieldwork carried out in 40 soums across 12 aimags by a team of nine researchers. Unlike previous studies that primarily focused on the phonological or lexical features of individual dialects, this study employed a comparative and multidimensional approach, examining phonological, grammatical, and lexical levels across multiple dialects and sub-dialects. The research findings indicate a marked tendency toward dialectal convergence, with local varieties increasingly merging into the Khalkh dialect, the contemporary standard of Mongolian. A statistical survey conducted in May 2024 in Kherlen, Bayantumen, and Sergelen soums of Dornod aimag, and Erdenetsagaan soum of Sukhbaatar aimag, focused on the Uzemchin ethnic group, whose traditional dialect is undergoing significant change. While the Uzemchin people are actively reviving their cultural and historical identity, linguistic data reveal that the Uzemchin dialect is rapidly declining, with its distinctive features being absorbed into the Khalkh dialect. Overall, the study highlights the ongoing process of linguistic homogenization within Mongolia and underscores the urgency of documenting endangered dialectal varieties as part of national linguistic heritage. Монгол хэлний үзэмчин аялгууны өнөөгийн нөхцөл байдлын судалгаа Хураангуй: ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Хэл шинжлэлийн салбараас 2022-2024 онд “Монгол хэлний нутгийн аялгууны судалгаа” суурь судалгааны төсөл амжилттай хэрэгжүүлсэн билээ. Төслийн хүрээнд 9 судлаач Монгол улсын 12 аймгийн 40-өөд сумын нутгаар хээрийн шинжилгээний ангиар явж, монгол хэлний нутгийн аялгуу, салбар аман аялгуунуудын хэрэглэгдэхүүн цуглуулж, өөр хооронд нь харьцуулан авиа зүй, хэл зүй, үгийн сангийн түвшинд харьцангуй цогцоор судалсан юм. Миний бие тус төсөлд үзэмчин аялгууны судалгааг хариуцан ажилласан болно. Төслийн үр дүнд хэвлүүлсэн номын онцлог нь аялгуу, аман аялгуу, салбар аман аялгууны хэрэглэгдэхүүнийг авиа зүй, хэл зүй, үгийн сангийн түвшинд өөр хооронд нь харьцуулан сүлжиж бичсэнд оршино. Харин тус өгүүлэлд үзэмчин аялгууны судалгааг нэг дор дангаар нь цэгцтэйгээр танилцуулав. Өнөөдөр монгол хэлний нутгийн аялгуунууд халх аялгуундаа жигдрэн уусаж байна гэж энгийн ажиглалтаар хэлж болохоор байна. Уг өгүүлэлд 2024 оны 5-р сард Дорнод аймгийн Хэрлэн, Баянтүмэн, Сэргэлэн болон Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумдын нутгаар явж үзэмчин угсаатан хүмүүс хэл аялгуу, ёс заншлаа хэрхэн, ямар хэмжээнд хадгалж буй өнөөгийн бодит байдал болон статистик судалгааны дүнгийн талаар өгүүлнэ. Түлхүүр үгс: Монгол хэлний үзэмчин аялгуу, нутгийн аялгууны өнөөгийн онцлог, статистик судалгаа
Copyright (c) 2025 Borolzoi Dashdondog https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Cognitive Metaphors Expressed through Color Names in the Poems of Bavuudorj Ts.
This article explores the use of color imagery and its cognitive-metaphorical characteristics in the poetry of the Mongolian poet Ts. Bavuudorj. The purpose of the study is to examine how color expressions penetrate the human inner world, existential philosophy, and cultural consciousness within the framework of cognitive metaphor theory. Observation, sampling, semantic, and stylistic analysis methods were applied, and a total of fourteen color terms with 229 occurrences were identified. The findings reveal that color expressions go beyond aesthetic ornamentation and embody profound meanings related to emotion, existence, and cultural awareness. The color white represents purity, spirituality, aging, and transience; blue symbolizes celestial vastness and tranquility; golden evokes nostalgia and serenity; and variegated (multicolored) signifies the harmony of opposites. Thus, in Bavuudorj’s poetry, color functions not merely as a visual element but as a cognitive-metaphorical system that expresses the interrelation between human beings and nature, space and time, reflecting the unique worldview and cultural cognition of the Mongolian people. Ц.Бавуудоржийн яруу найраг дахь өнгөний нэрээр илрэх танин мэдэхүйн зүйрлэл Хураангуй: Энэхүү өгүүлэлд яруу найрагч Ц.Бавуудоржийн уран бүтээл дэх өнгөний илэрхийлэл, түүний танин мэдэхүйн зүйрлэлийн онцлогийг судлав. Өнгөний илэрхийлэл хүний дотоод ертөнц, оршихуйн философи, соёлын ухамсарт хэрхэн нэвтэрч буйг танин мэдэхүйн зүйрлэлийн онолын хүрээнд тодруулахад уг судалгааны зорилго оршино. Судалгаанд нийт 14 өнгөний нэр, 229 удаагийн давтамжийг түүвэрлэн үндсэн хэрэглэгдэхүүн болгов. Судалгааны үр дүнгээс харахад өнгө нь яруу найргийн гоо зүйн үүргээс давж, хүний сэтгэл, оршихуй, соёлын ухамсрын гүн утгыг илтгэж байна. Цагаан өнгө нь ариун, гэгээн чанар, насжилт ба үгүйрлийг; хөх өнгө нь тэнгэрлэг уужим оршихуйг; шаргал өнгө нь дурсамж ба тайван байдлыг; алаг өнгө нь эсрэг тэсрэгийн зохирлыг илэрхийлжээ. Ийнхүү Ц.Бавуудоржийн уран бүтээлд өнгө нь зөвхөн дүрслэлийн хэрэгсэл бус, хүн ба байгаль, орон зай ба цаг хугацааны уялдааг илтгэсэн танин мэдэхүйн зүйрлэлийн тогтолцоо бөгөөд монгол хүний соёл, сэтгэлгээний өвөрмөц хэв шинжийг тусгасан байна. Түлхүүр үгс: Ц.Бавуудорж, уран сайхны эх, өнгө, танин мэдэхүйн хэл шинжлэл, зүйрлэл
Copyright (c) 2025 Gantulga Shoovdor https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Some Features of the Semantic Field of "Horse Gaits" in Mongolian Language
While there are relatively few terms related to horse gaits in the hippology study, words with such characteristics are relatively abundant in the structure of Mongolian folk riddles and proverbs. This is partly because the nomadic economy that Mongolians have been engaged in since ancient times involves constant interaction with livestock, which are living objects with their own unique behaviors, emotions, and temperaments. The appearance and physical characteristics of these animals change according to seasonal and climatic conditions，so it requires to be keen on observational skills to manage and care for their livestock from nomads. Therefore, nomads develop the ability to distinguish their own hundreds of livestock from one another, as well as from those of other families, by identifying and naming their unique characteristics, such as color, age, sex, behavior, and movement patterns. Thus, the Mongolian language has been developed with a extensive and nuanced vocabulary related to livestock, reflecting the importance of animal husbandry in Mongolian culture and daily life. By observing the structure of folk proverbs and riddles alone, we can see that Mongolians have categorized the basic movements of horses into 11 general categories, and within those categories, they have distinguished and described over 50 different variations, creating a semantic field that names and describes horse movements. Монгол хэлэнд "адууны явдал" хэмээх утгын орны зарим онцлог Хураангуй: Монголчуудын өнө эртнээс нааш эрхэлсээр ирсэн нүүдлийн аж ахуй нь байнгын хөдөлгөөнтэй, сэтгэл хөдлөлтэй, өөр өөрийн ааш авиртай амьд объект болсон мал амьтантай харьцдаг; тэдгээрийн зүс, гадаад төрх нь улирал, байгаль цаг уурын онцлогоос шалтгаалж хувирч өөрчлөгддөг; тэднийг эрэх хайх, зүслэх шаардлага зайлшгүй урган гардаг учраас нүүдэлчдээс ажигч гярхай чанарыг зүй ёсоор шаарддаг. Иймээс нүүдэлчид өөрийн хотны хэдэн арваас эхлээд хэдэн зуун малыг өөр хооронд нь төдийгүй бусад айл, саахалтын малаас ялгахын тулд тэдний өнгө зүс, нас хүйс, авир араншин, явдал хөдөлгөөн зэрэг өвөрмөц шинжүүдийг ялган тогтоож малд нүдтэй болдог. Ийнхүү монголчууд нь хэдэн мянган жилийн турш нүүдлийн аж ахуй эрхлэх явцдаа мал маллах өвөрмөц арга ухаан, соёлыг цогцлоон хөгжүүлж, малынхаа тэрхүү нийтлэг болон өвөрмөц онцлог шинжийг нарийн танин мэдсэн мэдлэгээ монгол хэлэндээ шингээн хадгалсаар иржээ. Ингэж монгол хэлэнд нүүдлийн соёл, таван хошуу малтай холбоотой шаталсан шинжтэй олон арван утгын орон, тэдгээрийг бүрдүүлсэн үгийн сангийн баялаг нэрлэлтийг бий болгожээ. Эдгээрээс бид малын явдал, тэр дундаас “адууны явдал” гэсэн утгын оронд хамаарах нэрлэлтийг монгол ардын оньсого, зүйр цэцэн үгийн өнгөн бүтцээс хөөн судлахад монголчууд адууны үндсэн явдлыг ерөнхийд нь 11 ангилж, тэдгээрийг дотор нь 50 гаруй янзаар ялгаж, дүрслэн нэрлэжээ. Түлхүүр үгс: утгын орон, адууны явдал заасан үгс (алхах, шогших, хатирах, давхих гэх мэт)
Copyright (c) 2025 Gerelmaa Gombo https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Teaching of Orthography in Cyrillic Letter in a Simple Way
Linguistic issues naturally arise in the course of language use. In particular, as people learn and utilize language and writing systems, a variety of problems emerge due to grammatical rules, teaching methodologies, learners' common learning patterns, and contemporary changes. For example, there is an increasing trend toward simplifying the dissemination of knowledge and information. Topics such as history, society, and literature are increasingly presented through visual forms like books, documentaries, and other content, reflecting social demand and needs. Therefore, there is a need to simplify and model language rules and teaching methods accordingly. For this research, materials from 103 essays from the Mongolian Language entrance exam of the Mongol Kosen College of Technology (MKCT) and 74 essays from first-year students of the 2024-2025 academic year were used. The study consists of three parts: 1. A survey assessing the language proficiency level of first-year students in the 2024-2025 MKCT; 2. Methods to simplify the Cyrillic script spelling rules; 3. An analysis of first-grade MKCT textbooks for the 2024-2025 academic year. Based on relevant primary sources, a study aims to establish theoretical and methodological foundations, determine the current situation from a comprehensive perspective, identify issues, and propose potential solutions. Кирилл бичгийн зөв бичих дүрмийг хялбарчлан заах асуудалд Хураангуй: Хэлний хэрэглээний явцад хэл шинжлэлд судлууштай зарим асуудал урган гардаг. Тэр дундаа хэл бичгийг сурч, хэрэглэх явцад тухайн хэлний дүрэм, заах арга зүй, суралцагчийн сурах нийтлэг хэв маяг, цаг үеийн өөрчлөлтөөс үүдэн, шийдвэрлэх шаардлагатай олон асуудал бий болж байдаг. Тухайлбал, орчин үед мэдлэг мэдээллийг хялбарчлан түгээх чиг хандлага хөгжсөөр байна. Жишээ нь: түүх, нийгэм, уран зохиолын ном сурах бичиг, кино контентыг зураг хэлбэрээр бүтээж, тэдгээрийн нийгмийн эрэлт хэрэгцээ ч ихэссээр байна. Хэлний дүрэм, заах арга зүйг ч мөн хялбарчлах, загварчлах шаардлага байна. Бид судалгааны ажилдаа МКТК-ийн монгол хэлний элсэлтийн шалгалтад оролцогчдын 114 эсээ, мөн 2024-2025 оны хичээлийн жилийн 1-р курсийн оюутнуудын бичсэн 74 эсээ, – нийт 188 эсээнд хийсэн шинжилгээнийхээ дүнд гурван хэсэг бүхий судалгааны өгүүлэл бичив. Үүнд: 1. 2024-2025 оны МКТК-ийн 1-р курсийн оюутнуудаас авсан түвшин тогтоох тандалт судалгаа; 2. Кирилл бичгийн зөв бичих дүрмийг хялбарчлан заах арга зүй; 3. 2024-2025 оны хичээлийн жилийн 1-р курсийн монгол хэлний хичээлийн эх бичвэрт хийсэн дүн шинжилгээ. Бид судалгааны ажлаа холбогдох эх хэрэглэгдэхүүнд тулгуурлан, онол арга зүйн үндэслэлийг гаргаж, хам цагийн үүднээс байдлыг тодорхойлох арга хэрэглэн, судлаачийн зүгээс асуудлыг илрүүлж, шийдэх гарцыг дэвшүүлэхээр зорив. Түлхүүр үгс: Зөв бичих дүрэм, заах арга зүй, уламжлал, шинэчлэл
Copyright (c) 2025 Lkhagvabayar Khulan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
A Study on Code-Switching Phenomena in the Language of General Education School Students
In the era of globalization, it has become common for children and young people to learn foreign languages and mix them into their daily conversations. This linguistic phenomenon is studied from the perspective of sociolinguistics and is referred to as code-switching. Regarding code-switching, Mongolians residing in the People’s Republic of China have collected data on Mongolian and Chinese and conducted studies on this phenomenon. However, in Mongolia, no research has yet been published on code-switching based on examples of the Mongolian language, Therefore, this article aims to identify the occurrence, usage, reasons, and characteristics of Mongolian-English code-switching in the speech of secondary school students in grades 6 to 12. Ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдын хэл яриан дахь код солих үзэгдэл Хураангуй: Даяаршиж буй өнөө үед хүүхэд залуус гадаад хэл сурч түүнийгээ өдөр тутмын яриандаа хольж хэрэглэх үзэгдэл түгээмэл болжээ. Энэхүү хэлний үзэгдлийг нийгэм хэл шинжлэлийн үүднээс “код солилт” хэмээн нэрлэж, судалдаг. Код солих үзэгдлийн тухай БНХАУ-д сууж буй монголчууд монгол, хятад хэлний баримт цуглуулан код солих үзэгдлийн талаар судалсан байна. Харин Монгол Улсад одоогоор код солих үзэгдлийг монгол хэлний жишээ баримтад тулгуурлан судалсан бүтээл хараахан нийтлэгдээгүй байна. Тиймээс энэхүү өгүүлэлд Ерөнхий Боловсролын Сургуулийн (ЕБС гэж товчилно) 6-12 дугаар ангийн сурагчдын хэл яриан дахь монгол, англи хэлний код солих үзэгдлийг судалж, түүний хэрэглээний талбар, шалтгаан, төрлийг тодруулахыг зорилоо. Түлхүүр үгс: Код солилт, код холилт, домэйн (талбар), шалтгаан, төрөл
Copyright (c) 2025 Munkhtsetseg Amarsanaa https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
The Unique Ethnocultural Characteristics of the Word ‘Argal’
In this article, I have attempted to collect and explain expressions with unique meanings that are connected to the culture of argal—dried dung used as fuel—that developed over centuries within the nomadic traditions of the Mongols. Examining the everyday life, customs, and practices of a nation through the relationship between language and culture is theoretically and practically important for clarifying the close ties between the Mongolian language and culture. Among both Khalkha Mongols and Inner Mongols, there are many curious and distinctive expressions related to the history and culture of argal. They are considered distinctive because these expressions do not simply refer to the general meaning of argal or fuel preparation, but reflect the particular ways people of different regions and communities speak about them. As the living conditions of the Mongols have transformed over time, the meanings of these unique words show how many kinds of changes have taken place around the culture of argal, which served as the main means of fuel preparation. “Аргал”-ын тухайт үг хэллэгийн угсаатны соёлын өвөрмөц шинж Хураангуй: Энэхүү өгүүлэлд монголчуудын нүүдлийн соёлын олон зуун жилийн явцад тогтож бий болсон “Аргал”-ын соёлтой холбоотой өвөрмөц утгатай үг хэллэгийг цуглуулж тайлбарлахыг хичээлээ. Үндэстний ахуй, ёс заншлын баримт хэрэглэгдэхүүнийг хэл - соёл судлалын холбоо харьцаанд судлах нь монгол хэл, соёлын холбоо хамаарлыг тодруулахад онол хэрэглээний ач холбогдолтой юм. Халх, өвөр монголчуудын аргал түүх соёлтой холбоотой сонин содон үг хэллэг олон байна. Сонин содон гэсний учир нь эдгээр үг хэллэг нь аргал түүх, түлшээ бэлтгэх гэх мэт нийтлэг утгатай бус тухайн бүс нутаг, орон нутгийн ард түмэн ярьж хэлэлцдэгээрээ онцлог юм. Монголчуудын ахуй амьдрал цаг үеэ дагаад хувьсан өөрчлөгдөхийн хэрээр түлш бэлтгэх гол тэдний түлээ түлшээ бэлтгэх гол гол хэрэглэгдэхүүн болсон аргалын соёлыг тойрон хэчнээн олон төрлийн өөрчлөлт гарч ирснийг дээрх өвөрмөц үгсийн утгаас харж болно. Түлхүүр үгс: Аргал – монголчуудын нүүдлийн соёл, аргалын түүх соёл, өвөрмөц утгатай үг хэллэг
Copyright (c) 2025 WUYUNQIQIGE, Erdenesan Dashdamba https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Reconsidering Mongolian Cyrillic Orthography on a Theoretical Basis
Since the mid-20th century, we, the Mongolians, have adapted the Cyrillic script and developed its orthographic standards for over a century. During this period, Cyrillic has been established as the official script of Mongolia, widely used in all levels of education, government institutions, media, and cultural activities, and so on. Despite its widespread use, the current Cyrillic orthography does inadequately reflect the structure and system of the Mongolian language. Therefore, it is imperative to revise and enhance this orthography in accordance with linguistic principles and this paper focuses on methods for the enhancement of the Cyrillic orthography aligning with the Mongolian language structure. Зөв бичих дүрэм шинжлэх ухааны үндэстэй байх ёстой Хураангуй: Монголчууд бид ХХ зууны дунд үеэс кирил үсэгийг зээлдэн авч, уламаар түүний зөв бичих дүрэмийг боловсоруулан хэрэглэсээр ная гаруй жил болж байна. Тэр цагаас кирил бичиг нь Монгол Улас дахь төрийн албан ёсны бичиг болж, бүх нийтээр бичигтэн болж, бүх шатны сургалт, төр, захиргааны байгуулга, хэвлэл мэдээлэл, урлаг соёлын бүх ажиллагаа гагцхүү кирил бичигээр явагдсаар ирсэн билээ. Хэдий тийм боловч кирил бичигийн зөв бичих дүрэмд эх хэлнийхээ бүтэц,тогтолцоог өрөөсхөл тусхасан зүйл бий бөгөөд түүнийг хэл шинжилэлийн үндэслэлтэйгээр засаж сайжируулах шаардлагатай байгаа билээ. Би энэ үгүүлэлдээ кирил бичигийн зөв бичих дүрэмийг хэлнийхээ бүтэцэд ойртуулан засаж сайжируулах арга замын талаар үгүүлсэн болно. Түлхүүр үг: кирил бичиг, зөв бичих дүрэм, сайжируулах шаардлага, хэл шинжилэлийн үндэслэл
Copyright (c) 2025 Tumurtogoo Domii https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
A Re-examination of Syllable Structure of Mongolian
A syllable in Mongolian, an agglutinative language, serves as the highest hierarchical element of the phonetic system forming the core of the consonant distribution. Consequently, the precise determination of the syllable structure necessitates an accurate linear sequence of sounds. The Mongolian language has historically determined four principal syllables: V, VC, CV or CVC which have been distinctly identified in old Mongolian script and some modern phonetics researches. Having examined that the new and forcible insertion of four syllables which are absent in Mongolian phonetic system into the Mongolian Cyrillic orthography, developed in the mid-20th century, has a significant impact on the break of not only syllable structure also accurate distribution of consonants in the syllable boundaries, this paper strongly touches upon the precise determination of the syllable structure. Үеийн бүтэцийн талаар дахин үгүүлэх нь Хураангуй: Залгамал бүтэцтэй монгол хэлний үе бол авианы тогтолцооны хамагийн том нэгэж бөгөөд тэр нь авианы байрлалын цөм нь болдог байна. Тийм учираас үеийн бүтэцийг тогтоохдоо нь авианы байрлалын тогтсон дараалалд захирагдах ёстой билээ. ХХ зууны үеэс эхлэн монгол хэлний үеийн бүтэцийг тогтоох талаар нилээд олон судалгаа гарч, Э, ЭГ, ГЭ, ГЭГ гэсэн 4 үндэсэн үе байгааг бараг санал нэгтэй тогтоосон байдаг. Гэтэл дөчөөд оны дундуур кирил бичигийн зөв бичих дүрэмийг зохиохдоо монгол хэлний авианы тогтолцоонд байхгүй 4 шинэ үеийг нэмэж оруулсанаар үеийн бүтэц эвдэгдсэн төдийгүй, үеийн зааг дахь гийгүүлэгчийн тогтсон байрлал эвдэгджээ. Энэхүү үгүүлэлд үеийн бүтэцийг зөв тогтоох тухай асуудалыг хөндөв. Түлхүүр үгс: Үе бол авианы тогтолцооны цөм. үеийн бүтэц. үеийн бүтэцийг зөв тогтоох тухай
The Meaning and Evolution of the Mongolian Word 'Tsai' and the Chinese Word 'Cha'
The Mongolian and Chinese words "cai" originally came from the same word, but over the course of usage, the meaning of the word expanded and developed into the meaning of the word expanded and developed into polyseme due to the cultural differences between the two nations. The aim is to highlight the knowledge, customs, and values of the two nations through the group of words related to tea that have emerged in the vocabulary of both languages. According to research, since the Chinese were the first to cultivate tea, they have words for each stage of the tea leaf's growth, while Mongolians are tea consumers, so they have different words for different types of tea. Монгол, хятад хэлний “цай” болон “茶 [cha]” хэмээх үгийн утга, хувьсал Хураангуй: Монгол, хятад хэлний “цай” / “茶” нь ижил гаралтай, анх утга нэгтэй байсан хэдий ч хэрэглээний явцад хоёр үндэстний түүх, соёлын ялгаанаас шалтгаалан утга, хэрэглээ нь өргөжиж, тус тусын өвөрмөц соёлын онцлогийг шингээсэн хэл зүйн болон утга зүй хөгжлийн сууриа тавьжээ. Мөн “茶” / “цай” гэдэг үгээс олон төрлийн үг гарч, утга хэлбэр нь тус тусад нь хөгжсөн байдаг. Үүгээр дамжуулан хоёр ард түмний амьдралын хэв маяг, сэтгэлгээ, үнэт зүйлсийг илтгэх соёлын ялгааг тодорхойлон харж болох юм. Түлхүүр үгс: Монгол, хятад, хэл, соёл, “Цай”, “茶”, утга, хувьсал
Copyright (c) 2025 Tsogzolmaa Guruuchin, Wen Du Su https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
The Status of the Mongolan and Manch-Tunguz Languages in Kholenbuir City of Inner Mongolia
In Hulunbuir City of the Inner Mongolia Autonomous Region of the People’s Republic of China, the resident ethnic groups include Mongolic and Manchu-Tungusic peoples. Their languages comprise the Mongolic related languages – South Mongolian and Dagur. Manchu Tungusic related languages – Evenki and Orchon. As all of these languages are classified within the Altaic family, they display a certain degree of structural and lexical similarity. Processes of language convergence and mutual borrowing are also widely attested. At present, however, all of these languages are undergoing significant language shift under the influence of Chinese. In many cases, especially among younger generations, the dominant use of Chinese has led to attrition of the heritage languages. Orchon, in particular, is critically endangered and on the verge of extinction. Nevertheless, despite long-term interethnic contact and assimilation in this region, some groups continue to preserve distinctive phonological and lexical features of their own speech varieties. For example, although the Ööld population is numerically small and their speech has undergone extensive influence from neighboring languages and dialects, they still maintain certain features that mark them as linguistically distinct. ӨМӨЗО-ы Хөлөнбуйр хотод буй монгол төрөл хэл хийгээд манж-түнгүс төрөл хэл, тэдгээрийн аялгуунуудын тойм байдал Хураангуй: БНХАУ-д 56 үндэстний хүмүүс оршин суудгаас ӨМӨЗО-ы Хөлөнбуйр хотод 42 үндэстэн аж төрдөг. Тэдгээрийн дотор монгол ба манж-түнгүүс үндэстнүүд бий. Тэдний хэлнүүд нь монгол төрөл – өмнөд монгол болон дагуур хэл, манж-түнгүүс төрөл – эвенк болон орчоон хэл юм. Тэд бүгд алтай язгуурын хэлнүүд учраас өөр хоорондоо тодорхой хэмжээгээр ижил төстэй. Эдгээр хэл өөр хоорондоо адилсах явдал ч түгээмэл. Гэвч өдгөө бүгд хятад хэлний нөлөөг хүртэж, зарим хэсэг нь уугуул хэлээ мартаж, ялангуяа хүүхэд залуус нь хятад хэлтэн болж байна. Тухайлбал, орчоон хэл устаж мөхөх шатандаа орсон байна. Нөгөө талаас, урт удаан хугацаанд энэхүү нутаг усанд бусад үндэстэнтэй холилдон амьдарсан боловч өөрийн хэл, аялгууныхаа онцлог шинжийг өнөө хэр ямар нэг хэмжээгээр хадгалж буй хүмүүс бас байна. Тухайлбал өөлд хүмүүс цөөхөн, хэл яриа нь мөн л бусад хэл, аялгуунд ууссан зүйл олон байвч өнөө хэр бусдаасаа ямар нэг байдлаар заавал ялгарч мэдэгддэг. Харин эдгээрээс зарим аялгууны талаарх судалгаа хангалттай биш байна. Тэдний нөхцөл байдал, аялгууны үндсэн шинжээс өнөө хүртэл уламжилж үлдсэн зүйлсийг сонирхон судалбал монгол хэл шинжлэлд үнэ цэнтэй материал болох юм. Түлхүүр үгс: Хөлөнбуйр, монгол төрөл хэл (өмнөд монгол хэл /барга-буриад аялгуу, өөлд аялгуу/, дагуур хэл), манж-түнгүүс төрөл хэл (эвенк хэл, орчоон хэл)
Copyright (c) 2025 Tserenbat, Batzaya Gerelt-Od https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
The Origin and Structural Development of the Mongolian Word Tsaas (Paper)
1. The Mongolian word цаас “paper” does not belong to the same word family as цагаан “white” and цас “snow”, despite what is commonly stated by Mongolian scholars. In other words, the word цаас is not originally of Mongolian origin. 2. It originates from Chinese, passing through Sogdian and Persian, then through Ancient Turkic and Ancient Uighur, before eventually entering the Mongolian language. In other words, its path follows: Chinese > Sogdian → Persian kāghaz > Ancient Turkic qaγaz (> Mongolian цаас) ~ Ancient Uighur kegde (> Mongolian хэгд) in two ways. 3. When Ancient Turkic qaγaz “paper” entered Mongolian, the final consonant -z changed in two ways: one became -r (< -z) through rhotacism, while the other became -s (< -z) due to sound substitution, as Mongolian lacks word-final -z. This phenomenon resulted in two distinct branches within the Mongolic languages : the S-dialects and the R-dialects of the word čaγasun. 4. As for the reconstruction of the Ancient Mongolian form, it was most likely *čāγassun ~ *čāγarsun (< Ancient Turkic *kāγaz) based on linguistic evidence, including Sogdian and Persian words that feature a long vowel in the first syllable. In other words, the Written Mongolian čaγasun had a long vowel in the first syllable, as in čāγasun, and not in the second syllable, as in *čaγāsun. 5. On the other hand, it can be concluded that the word qaγudasun (хуудас) “sheet of paper; page” is of Mongolian origin, as it consists of a word family including хуу “off”, хуул- “vt. peel off, skin” (> хуулдас > хуудас), and хуур- “vi. come off, be taken off”, as well as a series of adverbs such as хага “apart”, хуга “off, apart”, and хуу “off”. Монгол хэлний цаас (paper) гэдэг үгийн Гарал, бүтцийн хувьсал хөгжил Хураангуй: 1. Монгол хэлний цаас (paper) гэдэг үг нь монгол хэлний уугуул үг биш, угтаа хятад гаралтай үг мөн. Тус үг нь согд хэл болон перс хэлээр дамжин монгол хэлэнд хоёр өөр замаар, өөрөөр хэлбэл a. эртний түрэг хэлний A: kaγaz хэлбэрээс цаас, b. эртний уйгур хэлний B: kegde хэлбэрээс хэгд гэсэн хэлбэрээр тус тус хувьсан иржээ. 2. Эртний түрэг хэлнээс XIII зуунаас өмнөх үеийн эртний монгол хэлэнд орохдоо a. үгийн эхний гийгүүлэгч *k- > č-ийн тагнайшил, b. үгийн төгсгөлийн [-z] авианы хувьсал, c. монгол хэлний нэрээс нэр үг бүтээх -sun дагаврыг араас нь залгах гэх зэрэг гурван янзын авиа болон хэлбэрийн өөрчлөлт орсон байна. 3. Ялангуяа A: kaγaz хэлбэрээс үгийн төгсгөлийн [-z] авиа нь нэг бол [-s], эсвэл [-r] гэсэн хоёр янзаар хувьссан байдлаас эртний монгол хэлний хэлбэрийг *čāγassun болон *čāγarsun гэж таамагласан болно. 4. Эхний *čāγassun хэлбэрээс гийгүүлэгчийн нийлэмж нь *-ss- > -ls- > -s- зэргээр хувьссан байдлаас -S- хэлбэрт аялгуу, бас сүүлчийн *čāγarsun хэлбэрээс *-rs- > -rs- зэргээр хөгжсөн байдлаас -R- хэлбэрт аялгуу болон хоёр хуваагдан хөгжсөн бололтой. Үүнийг монгол төрөл хэлний төв аялгуу болон хойд зүгийн аялгуу гэж тус тус нэрлэв. Тийм учраас Mo. *čaγalsun ~ *čaγarsun гэж -l- ~ -r- хоёр гийгүүлэгч сэлгэсэн хэрэг огт биш гэж үзэв. 5. B: kegde хэлбэр нь эртний уйгур хэлнээс эртний монгол хэлээр дамжин дундад үеийн монгол хэлэнд орж ирсэн бөгөөд тэр нь одоогийн бао-ань, дуншаан, канжя зэрэг гурван хэлэнд бүрэн хадгалагджээ. Үүнийг монгол төрөл хэлний өмнө зүгийн аялгуу гэж нэрлэв. Харин одоо үеийн монгол хэлэнд энэхүү үг хэрэглэгдэхээ байчхаад, бараг мартагдсан үг болсон байна. 6. Харин хуудас (sheet of paper; page) гэдэг үгийн тухайд энэ нь гаднын харь үг биш, монгол хэлний жинхэнэ уугуул үг мөн хэмээн дүгнэсэн болно. Түлхүүр үгс: монгол бичгийн хэл čaγasun, эртний түрэг хэл qaγaz, эртний уйгур хэл kegde, тагнайшил ба ротацизм, монгол төрөл хэлнүүд дэх -S- хэлбэрт аялгуу ба -R- хэлбэрт аялгуу, монгол бичгийн хэл qaγudasun
Copyright (c) 2025 Shiotani Shingeki https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
The “Oyun tülkigür” or “Key to Wisdom” and Statement of Emotional Intelligence
This article explores the interdisciplinary concept of Emotional Intelligence, which has been studied in the West since the 19th century across the fields of psychology, neuroscience, sociology, and education. We hypothesize that elements of emotional intelligence may be implicitly present in the Mongolian written heritage-specifically, in the wisdom literature The Key to Wisdom (Oyun tülkigür), a traditional moral teaching. To examine this, we compared three manuscript versions of the text with the published version included in Academician Ts. Damdinsuren’s compilation “mongγul-un uran ĵokiyal-un degeji ĵaγun bilig orusibai” (A Hundred Treasured Works of Mongolian Literature). We further analyzed the content in relation to the four core domains of emotional intelligence: perceiving, using, understanding, and managing emotions-each of which includes a set of 26 distinct skills. Based on our findings, we propose that Mongolian traditional pedagogical philosophy can be revisited through the lens of contemporary scientific understanding and suggest its potential integration into modern educational frameworks, particularly within the curricula of “Civic Ethics Education” and “Human and Society” subjects. Оюуныг нээгч “Оюун түлхүүр” сургаал хийгээд сэтгэл хөдлөлийн оюун ухаан (EI)-ы өгүүлэмж Хураангуй: Тус өгүүлэлд сэтгэл судлал, тархи судлал, социологи, боловсролын буюу салбар дундын шинжтэй, Өрнө дахинаа XIX зуунаас судлагдаж эхэлсэн “Сэтгэл хөдлөлийн оюун ухаан” (Emotional Intelligence) нь Монголын бичгийн дурсгал болох оюуныг нээгч “Оюун түлхүүр” сургаалын зохиолд өгүүлэгдсэн байх магадлалыг таамаглаж, тус зохиолын гурван гар бичмэлийг академич Ц.Дамдинсүрэнгийн “Монголын уран зохиолын дээж зуун билиг оршвой” бүтээлд хэвлүүлсэн хувилбартай харьцуулан ажиглаж, цаашлаад сэтгэл хөдлөлийн оюун ухааны таних, хэрэглэх, ойлгох, удирдах гэсэн дөрвөн түвшний 26 чадвартай харгалзуулан шинжлэв. Эндээс монголын уламжлалт сурган хүмүүжүүлэх ухааныг орчин үеийн шинжлэх ухааны үүднээс авч үзэн, өнөөгийн боловсролын үзэл баримтлал, түүн дотор “Иргэний ёс зүйн боловсрол” ба “Хүн нийгэм” гэсэн 2 хичээлийн хөтөлбөрт тусган интеграцчилж ашиглах боломжтой гэсэн санал дэвшүүлэв. Түлхүүр үгс: Сургаалын зохиол, эх судлал, “Оюун түлхүүр” сургаал, сэтгэл хөдлөлийн оюун ухаан
Copyright (c) 2025 Ankhiluun Otgonbayar, Erdenesan Dashdamba https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Biography, Legend and Heritage of Nomch mergen gegeen L.Luvsandambiidomei
The article clarifies some facts related to the biography of Nomch Mergen Gegeen L. Luvsandambiidome, the 6th reincarnation of Khorlo Chorji Lama from the Sartuul Setsen Zasag banner of Zasagt Khan aimag. It also addresses discrepancies in dates found in researchers' works and the publication status of his artistic works, offering the author's own proposals and conclusions. Furthermore, the author compares an oral legend about Nomch Mergen Gegeen, recorded from the elderly Dagva's Nyama, with two previously published versions. The article also notes that the reincarnation's personal possessions, specifically his mala, bowl, and dice, are currently preserved by the descendants of his disciple A. Natsuren. Номч мэргэн гэгээн Л.Лувсандамбийдомэйн намтар, домог, өв Хураангуй: Өгүүлэлд Засагт хан аймгийн Сартуул сэцэн засгийн хошууны Хорло цорж ламын VI дүр Номч мэргэн гэгээн Л.Лувсандамбийдомэйн намтарт холбогдох зарим мэдээ баримт, судлаачдын бүтээлд буй он цагийн зөрүү, уран бүтээлийг хэвлэн нийтэлсэн байдал зэргийг тодруулж өөрийн санал дүгнэлтийг дэвшүүлжээ. Мөн зохиогч өндөр настан Дагвын Нямаас тэмдэглэж авсан Номч мэргэн гэгээний аман домгийг урьд нь хэвлэгдсэн хоёр хувилбартай харьцуулж, хувилгааны эдэлж хэрэглэж байсан эрих, аяга, шоо нь түүний шавь А.Натсүрэнгийн удмынханд өдгөө хадгалагдаж буйг өгүүлжээ. Түлхүүр үгс: хувилгаан, домог, намтар, Лувсанравдандорж
Copyright (c) 2025 Batmunkh Ganbold, Lkhagvagerel Damdinbaatar https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
The Reflection of Mongolian Linguistic and Cultural Characteristics in Contemporary Literature
The distinctive features of Mongolian national culture and mentality are closely intertwined with their traditional pastoral economy, nomadic civilization, and harmonious relationship with nature. Mongolians are a great people who have preserved and contributed a unique cultural identity to the global treasury of human civilization and intellectual heritage. This distinctive cultural and traditional character of the Mongols has been transmitted to future generations through their literature and artistic expression.In this paper, we aim to explain how the language and culture of Mongolians are reflected in modern literature, especially in poetry, with the example of the poem "Gazar shoroondoo bi khairtai" by Sh. Dulmaa (1934-2024). Монголчуудын хэл, соёлын онцлог орчин үеийн уран зохиолд илэрсэн нь (Ардын уран зохиолч Ш.Дулмаагийн “Газар шороондоо би хайртай” шүлгийн жишээгээр) Хураангуй: Монгол үндэсний соёл, сэтгэлгээний онцлог нь тэдний эрхэлж ирсэн мал аж ахуй, нүүдлийн соёл иргэншил, байгаль орчинтой харьцах харьцаа, хандлагатай нягт холбоотой бөгөөд монголчууд дэлхийн хүн төрөлхтний соёл судлал, оюун сэтгэлгээний санд өөрийн гэсэн өвөрмөц соёлыг дархлан үлдээж ирсэн агуу ард түмэн билээ. Монголчуудын соёл, зан заншлын энэ өвөрмөц онцлог тэдний уран зохиолоор дамжин, үр хойчдоо уламжлагдан ирдэг. Энэхүү өгүүлэлдээ бид монголын орчин үеийн уран зохиолд монгол соёл, зан заншлын онцлогийг хэрхэн тусгасан тухай “Ардын уран зохиолч”, яруу найрагч Ш.Дулмаагийн (1934-2024) "Газар шороондоо би хайртай" шүлгийн жишээгээр тайлбарлахыг хичээлээ. Түлхүүр үгс: Бичгийн уран зохиол, яруу найраг, уламжлал, бэлгэдэл, зан заншил, байгаль хамгаалах, цээрлэх ёс
Copyright (c) 2025 Bigermaa Ragchaa https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Translator Sodbileg's Mongolian Translation of Tan Uls Poem
This study examines translator Wanchigsuren Sodbileg’s “Three Hundred Tang Poems” (1982) and analyzes how he rendered the imagery, meaning, and poetic expression of Tang Dynasty poetry into Mongolian. Using methods of textual analysis, comparison, and content analysis, the research evaluates Sodbileg’s translation in terms of fidelity to the original, stylistic features, and lyrical quality. The findings reveal that Sodbileg successfully conveyed the deep lyricism, natural imagery, and philosophical reflections of Tang poetry through expressive and poetic Mongolian language. He adhered to the principle of “trust not in the word, but in the meaning,” skillfully combining literal and free translation techniques. His translation style is characterized by clarity, fluency, and artistic elegance, effectively integrating the emotional tone and symbolism of Chinese classical poetry with Mongolian linguistic and cultural sensibilities. Sodbileg’s work represents the first comprehensive translation of Tang poetry into Mongolian, serving as a vital bridge in Mongolian-Chinese literary relations and contributing significantly to the study of literary translation and comparative literature. Орчуулагч Содбилэгийн Тан улсын яруу найргийн монгол орчуулга Хураангуй: Энэхүү судалгаанд орчуулагч Содбилэгийн “Тан улсын шүлэг гурван зуун бадаг” (1982) бүтээлийг судлан, Тан улсын яруу найргийн утга агуулга, уран дүрслэл, хэл найруулгыг монгол хэлээр хэрхэн орчуулсныг шинжиллээ. Судалгаанд баримт бичгийн шинжилгээ, харьцуулалт, агуулгын шинжилгээний аргуудыг ашиглаж, Содбилэгийн орчуулгыг шүлгийн бүтэц, утга санаа, уянгын хэв шинжийн хүрээнд дүгнэв. Үр дүнгээс үзэхэд, Содбилэгийн орчуулга нь Тангийн яруу найргийн гүн уянга, байгалийн дүрслэл, философийн санааг монгол хэлний уран яруу хэрэглүүрээр дамжуулан амжилттай илэрхийлсэн байна. Тэрээр “үгэн дор үл итгэн, утга дор итгэх” зарчмыг баримталж, шууд болон чөлөөт орчуулгын аргыг хослуулсан нь онцлог юм. Орчуулгын хэл найруулга нь энгийн, яруу, уран сайхны хүчтэй бөгөөд хятад яруу найргийн уянгын сэтгэлгээ, бэлгэдлийг монгол соёлын онцлогтой уялдуулж чаджээ. Содбилэгийн бүтээл нь Тан улсын яруу найргийг уншигчдад орчуулж хүргэсэн, Монгол-Хятадын уран зохиолын харилцааны чухал гүүр болсон бөгөөд орчуулга судлал, харьцуулсан уран зохиолын судалгаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан байна. Түлхүүр үгс: Содбилэг, Тан улсын яруу найраг, орчуулга зүй, Монгол-Хятадын уран зохиолын харилцаа
Copyright (c) 2025 Du Yi Le https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Archetypal Motifs and Oral Tradition in the Poetry of Ts.Bavuudorj
In the poetry of Ts.Bavuudorj, archetypal images and origins embedded within the cognitive and cultural structure of the Mongol people are transmitted, often unconsciously. More specifically, his work embodies the archetypal motifs of Mongolian cosmological thought, such as the veneration of the sky, the symbolism of light, and the lunar image. A distinctive characteristic of his poetics is the representation of human life not merely within the confines of individual existence, but in its reciprocal interrelation with the cosmic mandala. Ц.Бавуудоржийн яруу найраг дахь архетип буюу аман зохиолын уламжлал Хураангуй: Монгол үндэстний сэтгэлгээний уламжлал, үнэт зүйлс, утга соёлын илэрхийлэл болж байдаг нэгээхэн хэсэг нь домог зүй, домгийн сэтгэлгээ билээ. Ц.Бавуудоржийн яруу найрагт дорно дахин тэр дундаа монголчуудын домог зүй, домгийн сэтгэлгээ, түүгээр илэрсэн бэлгэдэх үзэлтэй нягт холбогдсон байдаг. Өөрөөр хэлбэл, түүний бүтээлд үндэстний сэтгэлгээ, соёлын бүтэц дэх эх дүр, уг гарвал ухамсаргүйгээр уламжлагдсан байна. Тодруулбал, түүний яруу найрагт тэнгэрийг шүтэх үзэл, гэрлийг шүтэх үзэл, сарны бэлгэдэлт дүр зэргийн дүрслэл өгүүлэмж “архетип” байдлаар уламжлагдсан байна. Түлхүүр үгс: Яруу найраг, архетип, тэнгэр, сар, гэрэл
Copyright (c) 2025 Munkh-Erdene Batmunkh https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Professor Erdenebilig's Role of Research for Folk Songs
Erdenebilig, a professor at Northwest University of the People’s Republic of China, a researcher of oral literature and etiquette, is a tireless worker and eternal seeker who has dedicated his entire life to academic research, absorbing various knowledge and experiences and guiding dozens of scholars along the way. He is a reliable pillar of Mongol studies. Scholar Erdenebilig's research in the field of oral literature, etiquette and education is in the focus of Mongolian scholars around the world, and his scientific works and articles on this topic are widely cited and already well known in academic and cultural circles. In this paper, we will focus on Professor Erdenebilig's research on Oirat folk songs. He conducted research on Oirat folk songs not only in Mongolia but also in Xinjiang, Hokhnuur, Gansu, Alshaa, Ezne and other countries, and explored the origins of folk songs in ancient historical sources and legends. He not only examined in detail the features of Oirat folk song titles, singing skills and customs, but also carefully described the features of folk songs of each of the many Oirat ethnic groups: in addition, he divided Oirat folk songs into songs on work or labor, historical songs, songs, for weddings and festival, everyday or lifestyle songs, lullabies and songs of suffering. He also conducted extensive research on the ethnic features of Oirat folk songs, the features of their melody and mentality, the expressive means of Oirat folk songs and the structure of folk songs, Savardan songs and dances, horse color and legends in Oirat folk songs, Oirat folk songs and camel culture. As an ancient Indian legend says "When a beauty steps on a dry tree, flowers and fruits grow on its branches", anyone who follows the path, teachings and instructions of Professor Erdenebilig, who enlightens people, will be honored as a person blessed with the fruits of wisdom, as if he received the gift of eternal youth. Thanks to his extraordinary mind, he was honored as a deeply specialized scholar of the Oirat's folk song study. Ардын дууны судлалд профессор Эрдэнэбилигийн оруулсан хувь нэмэр Хураангуй: Бид энэ өгүүлэлдээ профессор Эрдэнэбилигийн ойрад ардын дууны судалгааг онцлон авч үзсэн болно. Ойрад ардын дууны судалгааны тоймыг Монгол улс төдийгүй Шинжаан, Хөхнуур, Гансьу, Алшаа, Эзнээ болон бусад улс орны хүрээнд гаргаж, ардын дууны үүслийг эртний түүхэн сурвалж, домгоос эрж хайсан байна. Ойрад ардын дууны нэрийн онцлог хийгээд дуулах ур мэргэжил, ёс заншлыг нарийвчлан авч үзсэн төдийгүй ойрадын олон угсаатан тус бүрийн ардын дууны онцлогийг тодорхой гаргажээ. Түүнчлэн ойрад ардын дууг сэдэв агуулгын хүрээнд хөдөлмөрийн дуу, түүхт дуу, найр хуримын дуу, аж байдлын дуу, бүүвэйн дуу, хохир дуу гэж хуваан судалжээ. Мөн ойрад ардын дууны үндэстний шинж, хөг ая хийгээд сэтгэлгээний онцлог, ойрад ардын дууны илтгэх арга хийгээд ардын дууны бүтэц, савардан дуу бүжиг, ойрад ардын дуун дахь морины зүсэм, өгүүлэмж ойрад ардын дуу хийгээд тэмээн соёл гэсэн өргөн хүрээнд судалгаа хийсэн байна. Түлхүүр үгс: Ардын дуу, ойрад дуу, Эрдэнэбилиг, машин тооцоолол
Copyright (c) 2025 Urnukhdelger Dashzeveg, Bayarsaikhan Namjil, Suvdaa Batsuuri https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Motherland Lyrics in the Literature of Artai, the Famous Poet of Inner Mongolia
In Artai’s poem on the theme of the motherland, there is a lot of nostalgia for the country. There are many poems where he also wrote with treasure about the earth and stones of his beloved, proud and admired homeland. He has surprisingly well described the precise connection of time in poetry on motherland role narrating that motherland supports you from when you start to walk until you aspire to horses and one leans on it when he feels weak. It can be said that his poems on the theme of the motherland are simple in terms of imagery and composition vocabulary and when he embosses something he is excellent at expressing its essence without losing it. It is obvious that he has embedded his detailed description in his poems on the theme of the motherland and that he has touched the hearts of others and received the love and respect of his people with his ordinary language. Even though these poems on the theme of the motherland of Artai’s poems have a lot of simple language the meaning behind them is deeply reflected with the narrative closely connected to the cause and reason the great worship of non-lyrical understanding and the love and pride for the motherland. For this reason, it can conclude that in addition to these poems, many of his poems in praise of the motherland are popular among the Mongolian people in China. Өвөр монголын нэрт яруу найрагч Артайн эх орны сэдэвт бүтээлийн онцлог Хураангуй: Эх орны тухай магтан шүлэглэсэн бүтээл хэн бүхний зүрх сэтгэлд гүн хоногшдог. Учир нь хүн бүрд эгнэгт хайрлаж явах сэтгэлийн хэмжүүр гэж бий. Артайн эх орны шүлгүүдэд нутгаа санасан сэтгэл багагүй илэрдэг. Мөн нутгийнхаа ширхэг шороо, чулуу бүхнийг хайрлаж, бахархаж, биширч, нандигнаж бичсэнээрээ ялгарч байна. Ялангуяа тэнтэр тунтар алхахаас эхлэн тэмүүлэх хүлгийн зоон дээр гарсан, улмаар тэнхээ муудаад өтлөхийн цагт түшээд авна хэмээн цаг хугацааны нарийн уялдаа холбоог шүлэглэсэн нь бий. Түүний бичсэн эх орны сэдэвт шүлгүүд хэл найруулга, үгийн сангийн хувьд эгэл энгийн ч ямар нэгэн зүйлийг товойлгон цэцлэхдээ түүнийхээ мөн чанарыг алдагдуулалгүй илэрхийлдгээрээ гарамгай нь дүрслэлийн уран чадвартай нь холбогдоно. Уран чамин, нарийн нандин дүрслэлээ эх орны сэдэвт шүлэгтээ илүүтэй шигтгэдэг нь Артайн туурвил зүйн мөн чанарыг тодорхойлохын зэрэгцээ уншигчдын зүрх сэтгэл, хайр хүндэтгэлийг хүлээхэд онцгой байртай байна. Түлхүүр үгс: Артай, эх орон, яруу найраг, утга уянга, онцлог
Copyright (c) 2025 Togtomj Burentugs https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
On the Characteristics of Nomadic Expressions in Contemporary Mongolian Literature
The 1990s were a special period in the development of contemporary Mongolian prose poetry, for example, the literary movements in Mongolian poetry were from oral to written literature; from meditation to realism; from realism to postmodernism; from oriental tradition to Russian and European literature; and from classic nomadic culture to urban culture. Moreover, this period was a special time of literature reform when literary criticism was founded as a separate field to study prose poems. In this article, we aim to illustrate and analyze the unique imagery and cultural expressions found in the literary works of B. Lkhagvasuren, who holds the titles “People’s Writer”. For instance, in his poetic descriptions of the traditional Mongolian dwelling, the ger Lkhagvasuren employs symbolic methods that reflect the distinctive worldview of the Mongolian people. Through depictions rooted in the everyday life of nomads, he conveys fundamental aspects of Mongolian culture and customs. These include the structure of the ger, the domestic craftsmanship of Mongolian women, the sacred bond between mother and child, solar time, cardinal directions, and numerological symbolism. Монголын орчин үеийн уран зохиол дахь нүүдэлчдийн үг хэллэгийн онцлогоос Хураангуй: Монголчууд аман болон бичгийн соёлын асар их өв уламжлалтай ард түмэн билээ. Эдүгээ бидний үе хүртэл хөгжиж ирсэн бичгийн уран зохиолын мянга гаруй жилийн түүхэнд яруу найраг нь нийгэм, соёлын өөрчлөлт шинэчлэлтийг хамгийн түрүүн тусгаж ирсэн уламжлалтай. Нүүдлийн соёл иргэншилт монголчуудын бусад улс үндэстнээс ялгарах ондоошил нь тэдний эрхэлж буй мал аж ахуй, байгаль экологийн унаган төрх байдал, өдөр тутмын ахуй амьдралтай нягт уялдаа холбоотой бөгөөд эдгээрийг илэрхийлсэн онцлог үг хэллэгтэй байдаг. Иймд энэхүү өгүүлэлдээ бид “Ардын уран зохиолч” Б.Лхагвасүрэнгийн уран бүтээл дэх нүүдэлчдийн үг хэллэгийн тухай, энэ нь хэлний дархлаанд хэрхэн нөлөөлөх тухай товч судлахыг хичээлээ. Түлхүүр үгс: Орчин үеийн уран зохиол, “Ардын уран зохиолч”, соёл түүх, зан заншил, өвөрмөц онцлог
Copyright (c) 2025 Tsevelmaa Tsedenpil https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Exploring a New Principle of Figuring Characters in “A Young Couples” Novella
In this article, the author studied a new and exclusive research of characters to create and did poetic discriminating of “A young couple” novella by Yadamsuren M. Also first time explored characters of his novella by the concept of “Yin Yang” means not traditional methods educated to Western and Oriental language and cultures. Furthermore, early of 20th century writers likewise Yadamsuren M and others not reproduced by Chinese literature and a progressive achievement of foreign tried to develop for national literature of Mongolia. The novella “A young couple” by Yadamsuren M translated into English and published in US. Дүр урлалын шинэ зарчмыг “Залуу хос” туужаас мөшгөх нь Хураангуй: Энэхүү өгүүлэлд зохиолч М.Ядамсүрэнгийн “Залуу хос” тууж дахь дүрийг урлах шинэлэг, өвөрмөц эрлийг түүний туурвил зүйн онцлогтой холбож тодруулан үзсэн болно. Ингэхдээ уламжлалт аргаар бус өрнө, дорнын хэл соёлд боловсорсны хувьд арга билгийн зарчмаар дүрүүдээ урласныг анх удаа тодотгохыг оролджээ. Нөгөө талаар энэхүү судалгаа нь М.Ядамсүрэн нарын зохиолчид Хятадын уран зохиолоос хуулбарласан бус гадаадын дэвшилтэт аргыг бүтээлчээр ашиглан үндэсний уран зохиолоо хөгжүүлэх алхам хийсэн гэсэн шинэ санаа дэвшүүлэв. Түлхүүр үгс: Ядамсүрэн, дүр, Залуу хос, тууж, арга билиг
Copyright (c) 2025 Tseveendorj Demberelsuren https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
From the History of the Correspondence of Academician B. Rinchen
Академич Б.Ринчений захидал харилцааны түүхээс Монголын Үндэсний төв архивын “Академич Бямбын Ринчений хувийн хөмрөгийн байнга хадгалагдах баримтын данс”-д[1] намтар, эрдэм шинжилгээний ажил, уран зохиол, орчуулгын бүтээл зэрэгт холбогдох материалаас гадна гадаад, дотоодын эрдэмтэн судлаач, төр засгийн төлөөлөл, ард иргэдтэй харилцаж байсан олон тооны захидал хадгалагдаж байна. [1] Үндэсний төв архив. Б.Ринчений хувийн хөмрөгийн байнга хадгалагдах баримтын данс. Х №32, Д № 1, 2
Copyright (c) 2025 Uuganbaatar Jambaa https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0